ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΟΥΣΗΣ: Θερινές σκέψεις για τη (μη-)Δημοκρατία

Του Γιάννη Πανούση

Σε μια εποχή που η αμφισβήτηση των θεσμών λαμβάνει διαστάσεις επιδημίας, η συζήτηση για τη λειτουργία, τις ελλείψεις και τις παθογένειες του Πολιτεύματός μας καθίσταται πιο επίκαιρη από ποτέ. Ωστόσο, για να έχει νόημα οποιοσδήποτε διάλογος και να μην εξελιχθεί σε μια σισύφεια προσπάθεια, οφείλουμε πρώτα να συμφωνήσουμε σε ορισμένες θεμελιώδεις προϋποθέσεις.

Η Δημοκρατία δεν είναι μια αυτόματη ή στατική κατάσταση· είναι ένα ζωντανό πολίτευμα που απαιτεί τη συνειδητή συμμετοχή και τη συναίνεση των πολιτών.

Οι 5 πυλώνες της δημοκρατικής συνείδησης

Για να μπορούμε να μιλάμε δημιουργικά για τα προβλήματα της Δημοκρατίας, πρέπει να συντρέχουν τα εξής:

1. Ξεκάθαρη Επιλογή: Να συμφωνήσουμε ότι η Δημοκρατία είναι το πολίτευμα στο οποίο προτιμάμε να ζούμε εμείς και τα παιδιά μας.

2. Γνώση των Αρχών: Να ενημερωθούμε για τις βασικές της αξίες και να δεσμευτούμε για την τήρησή τους.

3. Σεβασμός στους Θεσμούς: Να επιδεικνύουμε σεβασμό προς τους θεσμούς, ακόμα κι όταν οι ίδιοι οι φορείς ή οι θεματοφύλακές τους τους απαξιώνουν.

4. Εκπαίδευση στις Υποχρεώσεις: Να μάθουμε ότι ο δημοκρατικός πολίτης δεν έχει μόνο δικαιώματα, αλλά και σαφείς υποχρεώσεις.

5. Ετοιμότητα για Υπεράσπιση: Να είμαστε αποφασισμένοι να υπερασπιστούμε το Πολίτευμα απέναντι σε κάθε μορφή βίας, τρομοκρατίας, αυταρχισμού ή καταστολής.

Το πολίτευμα της αισιοδοξίας απέναντι στον φανατισμό

Η Δημοκρατία είναι εκ φύσεως το πολίτευμα των πολλών, της αισιοδοξίας και της ήπιας διαχείρισης των συγκρούσεων — όχι του όχλου, της εκδικητικότητας ή των ελίτ. Προφανώς, οι συνθήκες ανισότητας, φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού θέτουν συνεχώς σε αμφισβήτηση τη δημοκρατική νομιμοποίηση.

Ωστόσο, γεννάται το εύλογο ερώτημα: Υπάρχει κανείς εχέφρων που να πιστεύει ότι η «δημοκρατία» των κουκουλοφόρων, των αναρχικών ή των πάσης φύσεως ακραίων φονταμενταλιστών μπορεί να εγγυηθεί καλύτερα τις ελευθερίες και τα δικαιώματά μας;

«Έχω μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στους ορατούς —αν και συχνά θολωμένους— θεσμούς της Δημοκρατίας, παρά στους ‘γνωστούς-αγνώστους’ που θέλουν να επιβάλουν με τη βία ένα μοντέλο διακυβέρνησης χωρίς καμία λαϊκή εξουσιοδότηση.»

Η ευθύνη των πολιτών και τα επικίνδυνα συμπτώματα

Για τις παρεκκλίσεις δεν ευθύνονται πάντα μόνο οι θεσμοί. Την ίδια φθορά προκαλούν και οι ίδιοι οι πολίτες που αδιαφορούν για τους νόμους και λοιδορούν όσους τους τηρούν. Οι εχθροί της Δημοκρατίας δεν είναι αόρατοι· κυκλοφορούν ανάμεσά μας, επικαλούνται το Κράτος Δικαίου στα λόγια, αλλά στην πράξη παραβιάζουν κάθε κανόνα δημοκρατικής συμβίωσης.

Παράλληλα, ανησυχητικά φαινόμενα οδηγούν σε διολίσθηση:

• Η σταδιακή ακύρωση του τεκμηρίου αθωότητας: Όταν το τεκμήριο αθωότητας δεν ισχύει για όλους αλλά μόνο για τους «δικούς μας», μετατρέπεται επικίνδυνα σε τεκμήριο ενοχής.

• Η α λα καρτ επίκληση του Κράτους Δικαίου: Κανένα κόμμα και κανένας ηγέτης δεν γίνεται αυτόματα «δίκαιος» απλώς και μόνο επειδή επικαλείται τους νόμους όποτε τον συμφέρει.

• Ο «νόμος του Τζων Γουέιν»: Η λογική του «όποιος τραβήξει πρώτος πιστόλι» δεν έχει θέση σε μια ευνομούμενη πολιτεία. Δεν ισχύει ούτε για την αστυνομία, που έχει καθήκον να μας προστατεύει, ούτε για τους τρομοκράτες, των οποίων τις πράξεις ουδείς έχει νομιμοποιήσει πολιτικά ή ηθικά.

Συμπερασματικά

Μια Δημοκρατία χωρίς ασφαλή συστατική θεμελίωση και επαρκή συναίνεση θα παραμένει πάντα μετέωρη. Απέναντι στη «Δημοκρατορία» —δηλαδή τη σχηματική και κατ’ όνομα δημοκρατία— η απάντηση δεν είναι η βία και ο αυταρχισμός, αλλά η ουσιαστική περιφρούρηση των αρχών της από συνειδητοποιημένους και ενεργούς πολίτες.