Γιάννης Πανούσης: Οδυσσέας ο φονιάς; Η βιομηχανία της θυματοποίησης και η ακύρωση των ηρώων
Του Γιάννη Πανούση
«Ο ηττημένος ζει πάντα στο πετσί τού νικητή του, ο οποίος μιλάει τη γλώσσα του, έστω κι αν δεν το επιδιώκει, ούτε το καταλαβαίνει.»
— Πασκάλ Μπρυκνέρ, Υποφέρω, άρα υπάρχω
Δεν γνωρίζω αν ο Οδυσσέας του Νόλαν είχε κάποιο όραμα πριν ξεκινήσει το ταξίδι ή αν οι ενοχές του για τους φόνους (των κακών;) τον μετέτρεψαν από ήρωα σε θύμα, από πολυμήχανο σε ψυχικά ευάλωτο.
Εκτός από τους εν γένει θυματοποιημένους (αποκλεισμένους, φτωχούς, αδικημένους) ή τα πραγματικά θύματα (τροχαίων, εγκληματικών ενεργειών, ρατσισμού κ.λπ.), φαίνεται ότι η πολιτική ορθότητα παράγει (αναδρομικά;) αυτοθυματοποιημένα πρόσωπα της Ιστορίας.
Εντάξει, να δεχτούμε ότι ΟΛΟΙ οι σύγχρονοι Έλληνες έχουν έναν (κατασκευασμένο ή μη) λόγο να αισθάνονται θύματα — των περιστάσεων, των καταστάσεων, των ανισοτήτων, των πολιτικών φρονημάτων κ.λπ. Να δεχτούμε επίσης ότι η ευαλωτότητα (ως έννοια και ως περιεχόμενο) έχει τόσο πολύ διευρυνθεί ώστε δυνάμει μπορεί να χωρέσει κάθε πολίτη.
Όμως, το να αποδώσουμε είτε στο πεπρωμένο είτε στον «εχθρικό Άλλον» όλα τα δεινά μας, εκφεύγει της όποιας σοβαρής ανάλυσης.
Η ηγεμονία των ηττημένων και η κουλτούρα της ακύρωσης
Η μισή Ελλάδα είναι τραυματισμένη και θυματοποιημένη από την ήττα του Εμφυλίου, και η άλλη μισή πιστεύει ότι έχει πέσει θύμα της ηγεμονίας των ηττημένων.
Οι λεγόμενες «μίζερες αναμνήσεις» (misery memoirs), από τη μία αγιοποιούν τους δεινοπαθήσαντες και από την άλλη δαιμονοποιούν τους νικητές. Η ελληνική κοινωνία των θυματοποιημένων «θυμάτων» απέκτησε, μέσω του Οδυσσέα του Νόλαν, και ιστορική επικύρωση.
Τώρα πλέον είναι δυνατόν να συσταθεί εθνικός φορέας, συλλογική οντότητα αθώων — ή έστω αθωωθέντων — θυμάτων, οπότε η κουλτούρα της ακύρωσης (cancel culture) θα μπορεί να αποκεφαλίζει όποιον πρώην ήρωα θέλει.
Κοινωνία θυμάτων, θεαμάτων και απουσία ευθύνης
Βέβαια, σε μία κοινωνία θυμάτων (και θεαμάτων), πολύ δύσκολα θα συναντήσεις κάποιον υπεύθυνο ή υπόλογο του όποιου Κακού. Νομίζω, όμως, ότι αυτή η διάσταση δεν ενδιαφέρει τη μυθοπλαστική (και όχι μόνο) δακρυμανία για τις ενοχές όλων των άλλων.
Οι επαγγελματίες της καταπίεσης και της καταγγελίας, καθώς και η κουλτούρα της γκρίνιας και της μεμψιμοιρίας, βρήκαν πλέον γόνιμο έδαφος για νέες συνωμοσιολογίες.
Υ.Γ.: Από τη μη-εκτέλεση του άσματος «Ο Γιάννης ο φονιάς» (Μάνος Χατζιδάκις) μέχρι τις φονικογενείς τύψεις του Οδυσσέα (Κρίστοφερ Νόλαν), μιας περίπλοκης μετανεωτερικής πολυπλοκότητας δρόμος [sic].
