Γιάννης Πανούσης: Ελληνικά ηγετικά πρότυπα;

«Γύριζε στους δρόμους ο τρελός λαγός,
ξέφευγε από τα σύρματα ο τρελός λαγός,
έπεφτε στις λάσπες»
— Μίλτος Σαχτούρης, «Ο τρελός λαγός»

Τον τελευταίο καιρό πληθαίνουν οι συζητήσεις γύρω από την πιθανότητα δημιουργίας νέων πολιτικών σχηματισμών και, μαζί με αυτήν, το ερώτημα εάν θα αναδειχθούν καινούργιοι, «μεγάλοι» ηγέτες.

Όμως, είμαστε πράγματι βέβαιοι για το ποια χαρίσματα πρέπει να διαθέτει ένας ηγέτης που θα “σώσει” τη χώρα από την παρακμή; Ο ηγέτης γεννιέται από την Ιστορία, αλλά ταυτόχρονα γεννά και ο ίδιος Ιστορία.

Αν αυτό θεωρείται δεδομένο, το ζήτημα του λεγόμενου «Κατόπτρου του Ηγεμόνα» —δηλαδή των ιδιοτήτων που οφείλει να διαθέτει ένας πραγματικός ηγέτης— δεν είναι εξίσου ξεκάθαρο, καθώς και αυτές οι έννοιες περιβάλλονται από μύθους και παρανοήσεις.

---

 Ο ηθικός και δίκαιος ηγέτης

Κατά τη γνώμη του καθηγητή, ο ηγέτης πρέπει να είναι ηθικός και να διαθέτει έντονη αίσθηση δικαιοσύνης.
Οι αρχαίοι Έλληνες απαιτούσαν από τον ηγέτη να είναι «δικαιότερος των άλλων δίκαιων πολιτών».

Παράλληλα, ο ηγέτης δεν πρέπει να υποκύπτει στον πειρασμό της Ύβρεως, δηλαδή της προσβολής της τιμής των αντιπάλων του. Για τον λόγο αυτό, οφείλει να καλλιεργεί:

• την κουλτούρα της ενοχής, δηλαδή τη συνειδητοποίηση και τη μετάνοια για το ενδεχόμενο κακό που έχει πράξει, και

• την κουλτούρα της ντροπής, τη βαθιά ταύτιση με τους κανόνες της Αιδούς, ώστε να αποφεύγει την οργή της Νέμεσης.

Αιδώς όταν ο ίδιος πράττει άνομα· αιδώς και όταν αποδέχεται τα άδικα των άλλων.

Η τύφλωση της δόξας, της εκδίκησης και της εξουσιομανίας οδηγεί σε απώλεια της ευθυκρισίας, της μετριοπάθειας, της φιλαλήθειας, της ανιδιοτέλειας, της αμεροληψίας και, τελικά, της ψυχικής ευρυχωρίας.

---

 Το μέτρο της βίας και η ευθύνη

Ο δίκαιος ηγέτης γνωρίζει και σέβεται το «μέτρο της βίας»·
ούτε την ασκεί αστόχαστα, ούτε την συγκαλύπτει για λόγους λαϊκισμού ή πολιτικής αυτοδικαίωσης.

Ο προδίδων τον Νόμο και τη Δίκη —είτε από έλλειψη σωφροσύνης, είτε από ναρκισσιστική αλαζονεία— οδηγείται σε ηθικό σχετικισμό, ο οποίος ξεπερνά τη σοφιστική και καταλήγει σε «μανία του Υβριστή».

---

 Η σχέση λαού και ηγεσίας

Ο Πανούσης σημειώνει ότι στη Δημοκρατία, όταν ταυτίζεται η βούληση των αρχόντων με εκείνη των αρχομένων, αυτό συμβαίνει λόγω κοινής αποδοχής των αξιών του Πολιτεύματος.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι άβουλοι λαοί επιλέγουν άβουλους ηγέτες ή ότι οι κακοί ηγέτες δημιουργούν κακές κοινωνίες.
Αντίθετα, και οι δύο πλευρές συναινούν στην έννοια της Καλής Διακυβέρνησης και στο ιδανικό της Δίκαιης Κοινωνίας.

---

 Κάλεσμα σε αυτοκριτική

Σε περιόδους πολλαπλής κρίσης, όπως αυτή που βιώνουμε, ο Πανούσης καλεί:

• τους ηγέτες να αναστοχαστούν τα λάθη των επιλογών τους,

• και τους πολίτες να αναλογιστούν τα λάθη των προσδοκιών τους.

Μόνο έτσι μπορεί να υπάρξει ουσιαστική ανανέωση του δημόσιου βίου και πραγματική αναζήτηση ηγετών που να υπηρετούν το κοινό καλό και όχι την προσωπική τους δόξα.

---

Γιάννης Πανούσης
Πρώην Υπουργός & Καθηγητής Εγκληματολογίας